የንግድ መርከብና የሞኖፖሊ አሠራሩ ተፅዕኖዎች

በኢትዮጵያ ኢኮኖሚ ውስጥ ከአንድ ተቋም ውጪ አይነኬ ከሆኑ የአገልግሎት ዘርፎች ወይም ቢዝነሶች ውስጥ አንዱ ዕቃን በመርከብ ማጓጓዝ ነው፡፡ በኢትዮጵያ ይህ የአገልግሎት ዘርፍ ለአንድ መንግሥታዊ ተቋም የተሰጠ ነው፡፡ ነገሩን ግልጽ ለማድረግ ወደ አገር የሚገቡና የሚወጡ ዕቃዎች በመርከብ ለማስጫን በቀድሞ አጠራር የኢትዮጵያ ንግድ መርከብ ድርጅት በአሁን አጠራሩ ደግሞ የባህር ትራንስፖርትና  ሎጂስቲክ ኢንተርፕራይዝ መርከቦች ብቻ መጠቀም አስገዳጅ ነው፡፡

አንድ አስመጪ በመርከብ ዕቃ ማጓዝ ከፈለገ ከዚህ ኢንተርፕራይዝ ውጪ አማራጭ መፈለግ አይችልም፡፡ ይህም እንደማንኛውም በሞኖፖል የተያዙ ሥራዎች ሁሉ በዚህ ሥራ ብቸኛ አገልጋይ እንዲሆን የተፈቀደለት ኢንተርፕራይዝ ያለተወዳዳሪ ዘና ብሎ እንዲሠራ ዕድል ሰጥቶታል፡፡ ብቸኛ ነውና ለአገልግሎቱ የሚጠይቀው ዋጋ ከፍ አለ፤ ዝቅ አለ ብሎ የሚሞግተውም የለም፡፡ ባወጣው ዋጋ መገልገል ግድ ነው፡፡ ምክንያቱም ዋጋህ ተወደደብን ተብሎ ወደ ሌላ አይኬድም፡፡

የአገልግሎቱ ተጠቃሚዎች በምርጫ መገልገል የሚችሉበትና በአነስተኛ ዋጋ አገልግሎት ሊሰጡዋቸው የሚችሉ የመርከብ ድርጅቶች ቢኖሩም፣ ወደ አገር የሚገቡ ማንኛውንም ዕቃ በኢንተርፕራይዙ መርከቦች ብቻ እንዲጫን የተደነገገ በመሆኑ መፈናፈኛ የለም፡፡ የኢንተርፕራይዙ መርከቦቹ በሥራ ቢጨናነቁ እንኳን በሌላ መርከብ ማስጫን የሚቻለው ኢንተርፕራይዙ በተከራያቸው መርከቦች ብቻ ነው፡፡ ይህም በመሆኑ በተለይ ወደ ኢትዮጵያ የሚገቡትን ዕቃዎች የኢትዮጵያ መርከቦች ወይም ኢንተርፕራይዙ ተከራይቶ የሚያቀርባቸውን መርከቦች መጠበቅ ግድ ይላል፡፡ በዚህ መሀል ግን አገልግሎቱን ለማግኘት ቀናት ብቻ ሳይሆን ወራት የሚጠይቅበት ጊዜ አለ፡፡ ይህ አሠራር በርካታ ችግሮች ያሉበት ነው በሚል ብዙ ሲተችበት ቆይቷል፡፡ የአሠራሩ ተፅዕኖዎች ግን በየጊዜው እየጨመሩ ነው፡፡

የአገሪቱ ገቢ ዕቃዎች በዚህ ተቋም ብቻ እንዲጓጓዙ መደንገጉ ደንበኞችን እያጉላላ ስለመሆኑ ዛሬም ድረስ ይነገራል፡፡ በተለይ በተለይ ኢንተርፕራይዙ ለአገልግሎቱ የሚጠይቀው ዋጋ ደግሞ ከፍተኛ መሆኑን በመጥቀስ ያማርራሉ፡፡ ዋጋው ከሌሎች ተመሳሳይ አገልግሎት ሰጪዎች ጋር ሲነፃፀር እጅግ ከፍተኛ ጭማሪ ይታይበታል፡፡ ይህ አሠራር አገልግሎት ሰጪዎችን ብቻ እየጐዳ ያለ ሳይሆን ተቋሙም ራሱ ተወዳዳሪ እንዳይሆን፣ ከአገር ባሻገር ተጨማሪ ቢዝነሶችን በመሥራት የራሱን ከፍታ እንዳይጨምር አድርጎታልም ማለት ይቻላል፡፡

ለዚህ ነው አንድን ሥራ በሞኖፖል መያዝ ኢኮኖሚያዊ ጠቀሜታ የሌለው ነው የሚባለው፡፡ በሞኖፖል የሚሠራ ሥራ የአገልግሎቱ ተጠቃሚዎችን አማራጮችን የሚነፍግ መሆኑንም ኢንተርፕራይዙ ጥሩ ምሳሌ ሊሆን ይችላል፡፡

በውድድርና ሊገኝ ይችል የነበረውን የተሻለ አገልግሎት ተገልጋዮች እንዳያገኙ ከማድረጉም በላይ፣ የአገር ኢኮኖሚ ላይ የሚያሳርፈው ተፅዕኖም ከፍተኛ መሆኑ አይቀርም፡፡

ኢንተርፕራይዙ በባህር የሚጓጓዙ ዕቃዎችን በብቸኝነት እንዲይዝ ሲፈቀድ ወይም ደንበኞች ከንግድ መርከብ ውጪ በየትኛውም የመርከብ ድርጅት ዕቃ ማስጫን እንደማይቻል ግዴታ የሆነበት ዋነኛ ምክንያት ከአገራዊ ጠቀሜታ ጋር የተሳሰረ ነው፡፡ ኢትዮጵያ የምታስገባውን ምርቶች ማስጫን የሚቻለው በንግድ መርከብ ብቻ ከሆነ ለሌሎች የመርከብ ድርጅቶች የሚከፈለውን የውጭ ምንዛሪ ማዳን እንደሚቻልና ይህም አገራዊ ጠቀሜታው የጐላ ይሆናል ተብሎ የተደነገገ እንደሆነ በተደጋጋሚ ሰምተናል፡፡

በመንግሥት እሳቤ ዕርምጃው እንደታሰበው አገር ከጠቀመ ምንም ችግር የለውም፡፡ ይህ ከሆነም የአገር ሕግ ነውና ሕጉን ማክበር ግድ ይላል፡፡

በትክክልም እንዲህ በማድረግ የተገኘ ተጨባጭ ለውጥ ካለ ከአገር የሚበልጥ የለምና አሠራሩን መንቀፍ ተገቢ ላይሆን ይችላል፡፡ ነገር ግን እንዲህ ባለው አስገዳጅ አሠራር የተገኘው ጠቀሜታ የተሰላበት መንገድ ብዥታ መፍጠሩ አልቀረም፡፡ አስገዳጁ አሠራር በትክክል የታሰበውን ግብ መትቷል ብሎ ለመመስከርም ይከብዳል፡፡ ሥራው ለሌሎችም ንግድ መርከቦች ቢከፈት ወይም አስገዳጅ ድንጋጌው ቢነሳ ከሚያስገኘው ጠቀሜታ ጋር ይመዛዘን ከተባለም የሚገኘው ምላሽ የተለየ ሊሆን ይችላል፡፡

ለማንኛውም አሁን ባለው አስገዳጅ አሠራርም ቢሆን አገልግሎቱ አንጀት የሚያርስ ሳይሆን የሚያሳርር የሚሆንበት ጊዜ እንደሚበዛ ደንበኞች ሲናገሩ ይሰማል፡፡

ዋናው ቁም ነገር ግን አሁን ባለው አሠራርም ቢሆን በአግባቡ ደንበኞች እየተስተናገዱ ካልሆነ፣ አገር ለመጥቀም ሥራ ላይ ያለው አሠራር ትርጉም ያጣል፡፡ አስገዳጁ አሠራር አገር ከጠቀመ ይሁን ብለን ብንቀበል እንኳን፣ ንግድ መርከብ ያስቀመጠው ዋጋ ከዓለም አቀፉ ዋጋ ጋር ሲነጻጸር እጅግ ውድ የሆነበት ምክንያት ግልጽ አይደለም፡፡

ለምሳሌ አንድ ኮንቴይነር ከአንድ የቻይና ወደብ አስጭኖ ወደ ኢትዮጵያ ለማስገባት የሚጠየቀው የመርከብ ማጓጓዣ ዋጋ ከ3,800 ዶላር ነው፡፡ ይህ ዋጋ ከሌሎች የመርከብ አጓጓዥ ድርጅቶች ዋጋ ጋር ሲነጻጸር ያለው ልዩነት አስገዳጅ አሠራሩ ጤናማ ያለመሆኑን ሊያስገነዝብ ይችላል፡፡ ወይም አሠራሩን መከለስ እንደሚያስፈልግ ያስገነዝበናል፡፡

የኢትዮጵያ ንግድ መርከብ ለአንድ ኮንቴይነር ማጓጓዣ የሚያስከፍለው ዋጋ በሌላ መርከብ ቢጫን ከ2,000 ዶላር ያነሰ ነው፡፡ የብዙዎች የመርከብ ድርጅቶች ዋጋ ከኢትዮጵያ ንግድ መርከብ ዋጋ ጋር አይገናኝም፡፡ ይህ በመሆኑ ጉዳቱ በተለያየ መንገድ ይንፀባረቃል፡፡

የዋጋ ልዩነቱ ለዋጋ ግሽበት መንስዔ ነው፡፡ በተሻለ ዋጋ ለመሸመት ይቻል የነበረን ምርት በውድ ዋጋ እንዲገዛ ያስገድዳል፡፡ ምክንያቱም አስመጪው በተጫነበት ዋጋ ልክ ጭማሪ አድርጐ ይሸጣል፡፡ ችግሩ በዚህ ብቻ የሚያበቃ አይደለም፡፡ ስለአገር ተብሎ የተጋነነ ዋጋ ተከፍሎም የድርጅቱ የአገልግሎት አሰጣጥ ላይ ተፅዕኖ እያሳረፈ ነው፡፡

ሌላው 3,800 ዶላር የተከፈለበትን አንድ ኮንቴይነር ዕቃ ከሚገኝበት አገር ወደ አገር ለማስመጣት የሚፈጀው ጊዜ የኪሳራ ምንጭ ይሆናል፡፡ የተጋነነ ነው የተባለውን ዋጋ ተከፍሎም ቢሆን ዕቃውን ለማስጫን ወር መጠበቅ ግድ የሚልባቸው አጋጣሚዎች፣ አስመጪውን ከማማረር አልፎ ለአቅርቦት እጥረትም ምንጭ ሲሆን በተደጋጋሚ ታይቷል፡፡

ንግድ ከጊዜ ጋር የተቆራኘ ነው፡፡ አስመጪዎች በብድር ጭምር የገዙትን ዕቃ በተሻለ ዋጋ ማስጫን ሲችሉ ይህንን ዕድል ትተው የኢትዮጵያ ንግድ መርከብን በመጠበቅ የሚያጠፉት ጊዜ ለተጨማሪ ወጪ እየዳረጋቸው ነው፡፡ በብድር የተገዛው ዕቃ በቶሎ ካልመጣ፣ ተሽጦ ብድሩን በወቅቱ መክፈል አያስችልም፡፡

ከሁሉም የከፋው ደግሞ አንዳንድ ምርቶችን ከሚጫንበት አገር በጊዜ ባለማንሳት የሚፈጠሩ ኪሳራዎችን ኢንተርፕራይዙ የማያካክስ መሆኑ ነው፡፡ ሌላው ቀርቶ ለገበያ የሚሆኑ ምርቶች ለማስመጣት የግድ በጊዜ ገደብ ሌተር ኦፍ ክሬዲት ተከፍቶ ነውና ንግድ መርከብ በዚህ መንገድ ዕቃዎቹን ቶሎ ካልጫነላቸው አስመጪዎቹ የከፈቱት ኤልሲ ጊዜው የሚያልፍበት አጋጣሚ ይፈጠራል፡፡ ይህ ደግሞ ኤልሲውን ለማሳደስ በድጋሚ የአገልግሎት እየከፈሉ መሆኑ ደግሞ፣ ሌላ ራስ ምታት እየሆነ መምጣቱ ኢንተርፕራይዙ አሠራር ላይ ጥያቄ እንዲበረታ እያደረገ ነው፡፡

ኢንተርፕራይዙ በወቅቱ ዕቃውን ጭኖ ባለማምጣቱ ብቻ አስመጪው የሚቀጣበት ምክንያትም ግልጽ አይደለም፡፡ ስለዚህ ለተቋሙ የተሰጠውን ሥልጣን ይሁን ብለን ብንቀበል እንኳን፣ በአግባቡ አገልግሎቱን መስጠት ያለመጠበቁ ለምን? በተለይ የሚጫኑ ዕቃዎችን በቶሎ በማንሳት አስመጪዎች ለተጨማሪ ወጪ እንዳይዳረጉ የማድረግ ኃላፊነት አለበት፡፡ ሁለተኛው ደግሞ ለአገልግሎቱ የሚጠይቀው ዋጋ ቢያንስ ከሌሎች ንግድ መርከቦች ጋር ማቀራረብ ይኖርበታል፡፡ አንዳንድ የጭነት ዋጋዎች ከሌሎች የመርከብ ድርጅቶች በእጥፍ ጭምር የሚጨምር በመሆኑ፣ የዋጋው ጉዳይ ሊታሰብበት ይገባል፡፡ እንዲህ ዓይነቱ የሞኖፖሊ አሠራር በእርግጥ ጠቅሟል ወይም አልጠቀመም የሚለው ጉዳይ ከተለያዩ አቅጣጫዎች ተመዝኖ፣ አሠራሩ የሚከለስበትን ዕድል መፍጠር እስካልተቻ ድረስ ሮሮው ይቀጥላልና ይታሰብበት፡፡