መጥሪያ አደራረስና ፍርድ ቤት ያለመቅረብ ውጤት

በፍርድ ቤት መብቱን የሚያስከብር ወገን ያቀረበው ክስ ተቀባይነት ካገኘ ፍርድ ቤቱ ተከሳሽ የበኩሉን የመከላከያ መልስ እንዲያቀርብ ቀነ ቀጠሮ ወስኖ መጥሪያ ይልክለታል፡፡ ተከሳሽ መጥሪያ በአግባቡ ደርሶት መልሱን ይዞ ካቀረበ ፍርድ ቤቱ መዝገቡን ክስ ለመስማት ይቀጥረዋል፡፡ ክስ መስማት ፍርድ ቤቱ ጉዳዩን ለዋና ሙግት የሚያዘጋጅበት የሙግት ደረጃ ሲሆን፣ ፍርድ ቤት የተከሳሽን መልስ የሚያነብበት፣ የግራ ቀኙን አቋም የሚሰማበት፣ ተቀዳሚ መቃወሚያ ላይ ብይን የሚሰጥበትና ጭብጥ የሚመሠርትበት ነው፡፡ የክስ መስማት ዋና ዓላማ የግራ ቀኙን ክርክር መስመር በማስያዝ፣ ለማስረጃ መስማትና ፍርድ አሰጣጥ ማመቻቸት ነው፡፡ ተከሳሽ ለቀረበበት ክስ የበኩሉን መልስ የመስጠት መብቱ የመሰማት መሠረታዊ መብት (The right to be heard) መገለጫ ነው፡፡ ሆኖም ይህ መብት እንደ ሙግቱ ዓይነት ገደብ የሚደረግበት ነው፡፡ በመደበኛ ሙግት ማንኛውም የተከሰሰ ሰው ሌላ የዳኛ ፈቃድ ሳያስፈልገው በቀረበበት ክስ ላይ የመሰለውን የመከላከያ መልስ የማቅረብ መብት ያለው ሲሆን፣ በልዩ ሁኔታ በአጭር (Summary) እና በተፋጠነ (Accelerated) ሥነ ሥርዓት የተከሳሽ ቀርቦ የመከላከል መብቱ የተወሰነ ገደብ ይጣልበታል፡፡ በአጭር ሥነ ሥርዓት ተከሳሽ ቀርቦ ለመከላከል ፈቃድ እንዲሰጠው ለችሎቱ ያቀርባል፡፡ ከሳሹ በአጭር ጊዜ ማስፈቀጃ ሳያቀርብ ከቀረ ወይም የቀረበው የማስፈቀጃ አቤቱታ ተቀባይነት ካጣ ፍርድ ቤቱ ውሳኔ ይሰጣል፡፡ በተፋጠነ ሥነ ሥርዓት በሚቀርቡ ጉዳዮች ደግሞ ሕግ በሌላ አኳኋን እንዲፈጸም ካላዘዘ በቀር ወይም ፍርድ ቤቱ ካላመነበት ውሳኔ የሚሰጠው በማመልከቻው ላይ በተገለጸው መሠረት ብቻ ይሆናል፡፡ የእነዚህ ሥነ ሥርዓቶች አመክንዮ ‹‹በአንዳንድ ጉዳዮች ከመደመጥ መብት ይልቅ የተቀላጠፈ ፍትሕ የማግኘቱ ሁኔታ ሚዛን ይደፋል፤›› ከሚል እምነት መሆኑን አቶ መንበረ ፀሐይ ታደሰ ይናገራሉ፡፡ በዚህ ጽሑፍ የምንመለከተው መደበኛውን የሙግት ሒደት በሚከተለው ሥርዓት የተከራካሪ ወገኖች አለመቅረብ የሚኖረውን ውጤት ነው፡፡ ፍርድ ቤት አለመቅረብ ተጨባጭ ውጤት የሚኖረው ከፍርድ ቤት የተላከ መጥሪያ አለመድረሱ በአግባቡ ሲረጋገጥ ነው፡፡ ጽሑፉ ታሳቢ ያደረጋቸው በፍትሐ ብሔር ሙግታቸውን በራሳቸው የሚያከናውኑ የሕግ ባለሙያ ያልሆኑ ተካራካሪ ወገኖችን እንደመሆኑ መጠን በተግባር ጥንቃቄ የሚፈልጉ የመጥሪያ አደራረስ ዘዴዎችን በመዳሰስ፣ መጥሪያ በአግባቡ ከደረሰ በኋላ ከሳሽ ወይም ተከሳሽ ሳይቀርቡ የሚፈጸመውን ሥርዓትና በተከራካሪዎች ላይ የሚኖረውን ውጤት እንመለከታለን፡፡

የመጥሪያ አደራረስ

ከሳሽ የክስ ጽሑፉን ለፍርድ ቤት ካቀረበ በኋላ ፍርድ ቤቱ አቤቱታው ቴክኒካዊ መሥፈርቶቹን ማሟላቱን ካረጋገጠ በኋላ ለተከሳሽ ቀርቦ እንዲከላከል የከሳሽን ክስና ማስረጃዎቹን ከመጥሪያ ጋር ለተከሳሽ ይልክለታል፡፡ የፍርድ ቤቱን መጥሪያ ከፍርድ ቤቱ አውጥቶ ለተከሳሽ የማድረስ ግዴታ የከሳሽ ወይም የወኪሉ ሲሆን፣ ሕጉ የመጥሪያ አደራረሱን ቅደም ተከተል በዝርዝር አስቀምጧል፡፡

በኢትዮጵያ ሕግ መሠረት አራት የተለያዩ የመጥሪያ አሰጣጥ ዘዴዎች አሉ፡፡ እነዚህም ዘዴዎች መጥሪያን ለተከሳሽ በግል የመስጠት ዘዴ፣ አማራጭ የመጥሪያ አሰጣጥ ዘዴ፣ በፖስታ የመላክ መጥሪያ እንዲሁም ምትክ መጥሪያ በሚባል የሚታወቁት ናቸው፡፡ እነዚህ የመጥሪያ አደራረስ ዘዴዎች በቅደም ተከተል በሥራ ላይ መዋል ያለባቸው እንጂ እንዲሁ በዘፈቀደ በሥራ ላይ እንዲውሉ የታሰቡ አይደሉም፡፡

በመጀመሪያ ደረጃ ከሳሽ የፍርድ ቤቱን መጥሪያ ለተከሳሽ በግሉ የመስጠት ግዴታ አለበት፡፡ ከሳሽ መጥሪያውን ለተከሳሽ በግሉ አደረሰ የሚባለው ለራሱ ለተከሳሽ ወይም መጥሪያ ለመቀበል በተለይ ለተወከለ ሰው፣ ለጠበቃው፣ ለድርጅቱ ዋና ጸሐፊ፣ ዳይሬክተር ወይም ከሸሪኮቹ ለአንደኛው ካደረሰ ነው፡፡

ከሳሽ መጥሪያውን ከላይ በመጀመሪያ ደረጃ እንደተገለጸው ለተከሳሽ በግሉ ለማድረስ ያልቻለ ከሆነ መጥሪያው ለፍርድ ቤት በመመለስ በሁለተኛው የመጥሪያ አደራረስ ዘዴ መጥሪያውን እንዲደርስ ፍርድ ቤቱን ይጠይቃል፡፡ ይህ አማራጭ የመጥሪያ አሰጣጥ ዘዴ (Constructive Service) ፍርድ ቤቱ ለተከሳሹ ሊያደርሱ ይችላሉ ተብለው የሚገመቱት የተከሳሽ ወኪል ወይም የቤተሰቡ አባል፣ ወይም የቀበሌና የፖሊስ አካላት ሊሆኑ ይችላሉ፡፡ እነዚህ ሰዎች መጥሪያውን ለተከሳሽ እንዲሰጡ ወይም ደግሞ መጥሪያውን በተከሳሽ መኖሪያ ቤት በር ላይ ወይም ተከሳሹ በመጨረሻ ይኖርበት፣ ይሠራበት ወይም ይነግድበት እንደነበር በሚታወቀው ቦታ ላይ ወይም ደግሞ በፍርድ ቤቱ የማስታወቂያ ሰሌዳ ላይ እንዲለጥፉ ሊታዘዙ ይችላሉ፡፡ ይህ የታዘዘው ተከሳሹ ማስታወቂያውን ያገኘዋል በሚል ነው፡፡

ከላይ የተገለጹትን የመጥሪያ አሰጣጥ ዘዴዎችን በመጠቀም መጥሪያን ለማድረስ ያልተቻለ እንደሆነ ፍርድ ቤቱ መጥሪያን በፖስታ የማድረስ ዘዴና ምትክ መጥሪያ አሰጣጥ ዘዴን ለማዘዝ ይችላል፡፡ እነዚህ የመጥሪያ አሰጣጥ ዘዴዎች ሥራ ላይ መዋል ያለባቸው መጥሪያን ለተከሳሽ በግል የመስጠት ዘዴን ወይም አማራጭ የመጥሪያ አሰጣጥ ዘዴን በመጠቀም ለማድረስ ያልተቻለ እንደሆነ ብቻ ነው፡፡ ፍርድ ቤቱ ለተከሳሹ በፖስታ ቤት አማካኝነት መጥሪያውን በመላክ ተከሳሹን ለማግኘት ሙከራ ይደረጋል፤ በዚህ ዘዴ ተከሳሽ መቅረብ ካልቻለ በመጨረሻው አማራጭ ፍርድ ቤቱ በጋዜጣ ማስታወቂያ አማካኝነት ተከሳሹ መጠራቱን እንዲያውቀው ማድረግ ነው፡፡

በመጥሪያ አደራረስ ጥንቃቄ የሚፈልጉ ነጥቦች

በተለምዶ ከሚስተዋሉ ተግባራዊ ችግሮች ተነስተን የተወሰኑትን ጥንቃቄ የሚፈልጉ ነጥቦችን ለማንሳት እንሞክር፡፡

  • ከሳሽ መጥሪያ ሲያደርስ ተከሳሽ መከላከያ መልሱን አዘጋጅቶ ለማቅረብ እንዲችል በቂ ጊዜ ሊሰጠው ይገባል፡፡ በተለምዶ ቀጠሮው ቢያንስ አሥር ቀን ሲቀረው ወይም ከዚያ በፊት መጥሪያው ሊሰጥ ይገባል፡፡
  • ተከሳሽ መጥሪያ የደረሰው የመከላከያ መልሱን ለማዘጋጀት በቂ ባልሆነ ጊዜ ከሆነ ይህንኑ ምክንያት በቃለ መሃላ አረጋግጦ በማቅረብ ፍርድ ቤት ተጨማሪ ጊዜ እንዲሰጠው መጠየቅ ይችላል፡፡
  • ከሳሽ መጥሪያውን ለተከሳሽ ለማድረሱ ማረጋገጫ እንዲሆን መጥሪያውን ለተከሳሽ ሲሰጥ የፍርድ ቤቱን መጥሪያ ኮፒ አድርጎ የተቀባዩን ስምና የተቀበለበትን ቀን በመጻፍ ማስፈረም አለበት፡፡ መጥሪያ የደረሰውም ሰው መጥሪያው ለእርሱ የተላከ መሆኑን፣ የተያያዙት ሰነዶችም በመጥሪያው ላይ በተገለጸው ብዛት መሆናቸውን በማረጋገጥ ፈርሞ መቀበል አለበት፡፡
  • ከሳሽ ተገቢውን ጥረት ቢያደርግም ለተከሳሽ መጥሪያውን ለማድረስ ካልቻለ መጥሪያውን ለማድረስ ያልቻለበትን ምክንያት በመሃላ ቃል አረጋግጦ ምትክ መጥሪያ እንዲታዘዝለት ለፍርድ ቤት አቤቱታ ማቅረብ አለበት፡፡ ከአቤቱታው ጋር ከፍርድ ቤት ቀደም ብሎ የተሰጠውን መጥሪያ ለፍርድ ቤት ተመላሽ ማድረግ አለበት፡፡
  • ተከሳሹ መጥሪያ ለመቀበል ፈቃደኛ ካልሆነ ከሳሽ ይህንኑ የሚያስረዱለትን ምስክሮች ቆጥሮ እንቢታውን በመግለጽ ለፍርድ ቤት በቃለ መሃላ አስደግፎ መጥሪያውን መመለስ ይኖርበታል፡፡ ፍርድ ቤቱም እምቢተኛነቱ በመሃላ በተሰጠ ቃል የተረጋገጠ መሆኑን ካወቀ፣ ተከሳሽ መጥሪያ እንደደረሰው ተቆጥሮ በሌለበት ክርክሩ እንዲቀጥል እንደሚያደርግ ሕጉ በአንቀጽ 103 ላይ ደንግጓል፡፡

ተከራካሪ ካልቀረበ የሚፈጸም ሥርዓት

ከሳሽ ለተከሳሽ መጥሪያ አድርሶ የመከላከያ መልስ ለመስጠት በተቀጠረበት ቀን ተከሳሽ ካልቀረበ ፍርድ ቤት ከሳሽ መጥሪያ በአግባቡ ለተከሳሽ ማድረሱን ወይም አለማድረሱን ያጣራል፡፡ መጥሪያ በትክክል መድረሱ ያልተረጋገጠ ሲሆን ፍርድ ቤቱ ሁለተኛ መጥሪያ እንዲላክ ትዕዛዝ ይሰጣል፡፡ ተከሳሽ መጥሪያው የደረሰው መሆኑ ቢረጋገጥ እንኳን ለተከሳሹ የተሰጠበት ቀን ለክሱ መልስ ለማዘጋጀት በቂ ሆኖ በማይገመት አጭር ጊዜ መሆኑን ፍርድ ቤቱ የተረዳው ከሆነ ፍርድ ቤቱ የክርክሩን መሰማት ለሌላ ቀነ ቀጠሮ ያስተላልፈዋል፡፡ ከሳሽና ተከሳሽ ፍርድ ቤት ያለመቅረባቸው የሚኖረው ውጤት ጉዳዩ ለመልስ በተቀጠረበትና ጉዳዩ ለመስማት በተቀጠረበት ጊዜ ይለያያል፡፡

በሥነ ሥርዓት ሕጉ የተከራካሪዎች አለመቅረብ ጠበቅ ባሉ ደንቦች የሚመራ ነው፡፡ ተከራካሪ ካልቀረበ ፍርድ ቤቱ መዝገቡን ሊዘጋው ወይም ክርክሩ ያልቀረበው ተከራካሪ ባልተገኘበት እንዲቀጥል ሊያደርግ ይችላል፡፡ ተከራካሪ ካልቀረበ የሚፈጸመው ሥነ ሥርዓት እንደ ቀሪው ተከራካሪ ወገን ይወሰናል፡፡ ከሳሽ ሲቀር፣ ተከሳሽ ሲቀርና ሁለቱም ተከራካሪዎች ሳይቀርቡ ሲቀር ተፈጻሚ የሚሆነው ሥርዓት የተለያየ ነው፡፡ የግራ ቀኙ ተከራካሪ ወገኖች በተወሰነው ቀነ ቀጠሮ ሳይቀርቡ የቀሩ እንደሆነ ፍርድ ቤቱ መዝገቡን ይዘጋዋል፡፡ እንዲሁም ክርክሩ የቀረበው በይግባኝ የሆነ እንደሆነ የይግባኙን መዝገብ ይዘጋዋል፡፡ ሁለቱም ተከራካሪዎች ካልቀረቡ ፍርድ ቤቱ መዝገቡ ላይ ተለዋጭ ቀጠሮ ሊሰጥ የሚችልበት ሁኔታ የለም፡፡ የህንድ ሕግ ግን ዳኞች በፈቃደ ሥልጣናቸው ሊዘጉት ወይም ተለዋጭ ቀጠሮ ሊሰጡ እንደሚችሉ ይደነግጋል፡፡ በሌላ በኩል ከሳሽ ክርክሩ እንዲሰማ በተወሰነው ቀነ ቀጠሮ ሳይቀርብ የቀረ እንደሆነና ተከሳሹ ቀርቦ የተከሰሰበትን ነገር በሙሉ ወይም በከፊል ያመነ እንደሆነ ከሳሹ በሌለበትም ቢሆን ፍርድ ቤቱ ተከሳሹ በሙሉ ወይም በከፊል ላመነው ጉዳይ የፍርድ ውሳኔ ሊሰጥ ይገባል፡፡ ተከሳሹ የካደ እንደሆነ ግን መዝገቡን በመዝጋት ያሰናብተዋል፡፡ ተከሳሽ ባቀረበው የመከላከያ መልስ የተከሳሽ ከሳሽነት ወይም የማቻቻል ጥያቄ አቅርቦ ከሆነ ግን ፍርድ ቤቱ ክሱን ይሰማል፡፡ በዚህ ጊዜ ተከሳሽ ሳይቀርብ ሲቀር የሚፈጸመው ሥርዓት ይፈጸማል፡፡ ከሳሽ ቀርቦ ተከሳሽ ሳይቀርብ ሲቀር የሚፈጸመው ሥርዓት የተወሰነ ይለያል፡፡ ፍርድ ቤቱ ተከሳሽ ያልቀረበው የፍርድ ቤቱ መጥሪያ በአግባቡ ደርሷት ስለመሆን አለመሆኑን ያጣራል፡፡ መጥሪያው በትክክል መድረሱ ያልተረጋገጠ ሲሆን ፍርድ ቤቱ ሁለተኛ መጥሪያ እንዲላክ ትዕዛዝ ይሰጣል፡፡ መጥሪያው የደረሰው መሆኑ ቢረጋገጥም እንኳን ለተከሳሹ የተሰጠበት ቀን ለክሱ መልስ ማዘጋጀት በቂ ሆኖ በማይገመት አጭር ጊዜ መሆኑን ፍርድ ቤቱ የተረዳው ከሆነ የክርክሩን መሰማት ለሌላ ቀነ ቀጠሮ ያስተላላፈዋል፡፡ ተከሳሽ መጥሪያ ያልደረሰው በከሳሹ ቸልተኝነት ወይም ጉድለት መሆኑን ፍርድ ቤቱ የተረዳው ከሆነ የክስ መዝገቡን ሊዘጋው ይችላል፡፡ ሆኖም ተከሳሽ መጥሪያ ሳይደርሰው ከመጣ መዝገቡ ክርክሩ ሳይዘጋ ሊቀጥል ይችላል፡፡ ለተከሳሹ የተላከለት መጥሪያ የደረሰው መሆኑ የተረጋገጠ እንደሆነ ፍርድ ቤት ተከሳሽ በሌለበት የነገሩን መሰማት ይቀጥላል፡፡ ጉዳዩ ተከሳሽ በሌለበት ይሰማል ማለት ከሳሽ ያቀረበው ክስ ያለቅድመ ሁኔታ ይወሰንለታል ማለት አይደለም፡፡ ፍርድ ቤቱ የከሳሽን ክስ ይሰማና ማስረጃ ይመረምራል፡፡ ተከሳሹ ባለመቅረቡ ግን የከሳሽን ማስረጃ የማስተባበል መብቱን ያጣል፡፡ ሆኖም በፍርድ ቤቱ ተጠርቶ ቀርቦ ያልተከራከረ የሦስተኛ ወገን ዋናው ተከሳሽ የተፈረደበትን ፍርድ እንደተቀበለ ተቆጥሮ ከሳሹ ባመለከተው መጠን በኃላፊነት የሚጠየቅበትን ድርሻውን እንዲከፍል ይገደዳል፡፡

የተከራካሪ አለመቅረብ ውጤት

የተከራካሪ አለመቅረብ ውጤት እንደ አልቀረበው ተከራካሪ የሚወስን ሆኖ አራት ዓይነት ነው፡፡ ይኸውም አለመቅረብ መዝገቡ እንዲዘጋ ወይም ክሱ እንዲሰረዝ ወይም ተከሳሽ በሌለበት ጉዳዩ እንዲታይ ወይም በክሱ ተሳታፊ የሆነ ሦስተኛ ወገን ሳይከራከር እንዲወሰንበት ትዕዛዝ ሊሰጥ ይችላል፡፡ ሁለቱም ተከራካሪ ወገኖች ሳይቀርቡ ወይም ከሳሽ በቸልተኝነት መጥሪያ ባለማድረሱ ተከሳሽ ሳይቀርብ ከቀረ የከሳሽ ክስ የሚሰረዝበት፣ መዝገቡ የሚዘጋበት (To be struck out) ሲሆን፣ ከሳሹ ተገቢውን ዳኝነትና የተወነውን ኪሳራ ከፍሎ ፋይሉን እንደገና ማስከፈት ይችላል፡፡ ሆኖም ከሳሹ በቀነ ቀጠሮው ሳይቀርብ የቀረው በቂ በሆነ ምክንያት መሆኑን ያስረዳ እንደሆነ ዳኝነትና ኪሳራ ሳይከፍል ፋይሉ እንደገና ተከፍቶ ነገሩ ሊቀጥል ይችላል፡፡ ተከሳሽ ቀርቦ ከሳሽ ሳይቀርብ የቀረ እንደሆነ ክሱ የሚዘጋ (Dismissed) ሲሆን፣ ከሳሽ በተመሳሳይ ጉዳይ ክስ የማቅረብ መብቱን የሚያጣ ይሆናል፡፡ ሆኖም በተዘጋ በአንድ ወር ጊዜ ከሳሽ የተዘጋው መዝገብ እንደገና እንዲከፈትለት ለፍርድ ቤት ለማመልከት ይችላል፡፡ ፍርድ ቤቱ ከሳሽ ያልቀረበው በበቂ ምክንያት መሆኑን ከተረዳ መዝገቡ እንዲዘጋ የሰጠውን ብይን ያነሳል፡፡

ተከሳሽ ለመስማት በተቀጠረበት ቀን ካልቀረበ ክርክሩ በሌለበት የሚቀጥል ሲሆን፣ ወደ ክሱ እንዲገባ የተጠራ ሦስተኛ ወገንም ካልቀረበ ሳይከራከር በተከሳሽ ላይ በተወሰነው ፍርድ ኃላፊ ሊደረግ ይችላል፡፡ ይሁን እንጂ ተከሳሹ ወይም ሦስተኛ ወገን ተከሳሽ ክርክሩ ሊሰማ በተቀጠረበት ቀን ቀርቦ መከራከሪያውን ያላሰማው ወይም መልስ ያልሰጠው በበቂ ምክንያት መሆኑን ለፍርድ ቤት በአንድ ወር ጊዜ አቤቱታ አቅርቦ ፍርድ ቤቱን ካስረዳ በሌለበት እንዲታይ የተሰጠው ትዕዛዝ ሊነሳለት ይችላል፡፡ በሌላ በኩል ተከሳሹ መቅረብ ያልቻለው በመሞቱ ምክንያት ከሆነ ደግሞ ወራሾቹ በሟቹ ተተክተው እንዲከራከሩ ሊያመለክቱ ይችላሉ፡፡ ሆኖም ግላዊ ባህርይ ባላቸው ግንኙነቶች (ለምሳሌ የሥራ ክርክር) ለካሳ ካልሆነ ላይተኩ ይችላሉ፡፡

በቂ ምክንያት ምንድን ነው?

ቀደም ባለው ክፍል እንደተመለከትነው ተከራካሪ ወገኖች ባለመቅረባቸው የተሰጡ ትዕዛዞች እንዲነሱላቸው ሕጉ ባስቀመጠው ጊዜ ‹‹በቂ ምክንያት›› መኖሩን በማስረዳት እንዲነሳላቸው መጠየቅ ይችላሉ፡፡ ሆኖም በቂ ምክንያት ምንድን ነው? የሚለው ነጥብ አከራካሪ ሊሆን ይችላል፡፡ የቀረበው ምክንያት በቂ መሆን አለመሆኑ እንደ ጉዳዩ ዓይነት የሚታይ በመሆኑ አንድ ዓይነት ትርጉም መስጠት አይቻልም፡፡ በቂ ምክንያት መኖር አለመኖር አለመቅረቡ እንዳለው ውጤት ትርጓሜው ሊላላ ወይም ሊጠብቅ ይችላል፡፡ ለምሳሌ ተከሳሽ ቀርቦ ከሳሽ ሳይቀርብ በመቅረቱ መዝገቡ ሲዘጋ ከሳሽ በቂ ምክንያት እንዲያቀርብ የሚጠየቀው የመዝገቡ መከፈት እንደተጠበቀ ሆኖ ዳኝነትና ኪሳራ መክፈል አለመክፈሉን ለመወሰን ነው፡፡ ከሳሽ ዳግም ክስ እንዳያቀርብ ስለማይከለከል ውጤቱ ቀላል ስለሆነ ‹‹በቂ ምክንያት›› መኖሩ በጠባቡ (Strictly) ሊታይ ይገባል፡፡ ከሳሽ ሊቀርብ ያልቻለው ከአቅሙ በላይ በሆነ ግልጽ ምክንያት ካልሆነ ዳኝነት ከፍሎ መዝገቡን ሊያስከፍት ይገባል፡፡ በሌላ በኩል ከሳሽ ወይም ተከሳሽ ባለመቅረቡ ምክንያት የተሰጠው ትዕዛዝ ከሳሽ በተመሳሳይ ጉዳይ እንደገና ክስ እንዳያቀርብ የሚከለክል ሲሆን፣ የተከሳሽንም የመሰማት መብት የሚገድብ በሚሆንበት ጊዜ ‹‹በቂ ምክንያት›› ሰፋ ተደርጎ (Liberally) ሊተረጎም ይገባል፡፡ ተከራካሪው ለመቅረብ ተገቢውን ጥረት አድርጎ ሳይሳካለት ቀርቶ ከሆነ በቂ ምክንያት እንዳለው ሊታሰብ ይገባል፡፡ ሆኖም በቀጠሮው ለመገኘት ካለመፈለግ ቀርቶ፣ ጠበቃው እንዲቀርብ እንኳን ጥረት አለማድረጉ ከተረጋገጠ ምክንያቱ በቂ ተደርጎ ሊወሰድ አይገባም፡፡ በተግባር ብዙ ዓይነት ምክንያቶች ሲቀርቡ ይስተዋላል፡፡ የትራፊክ መጨናነቅ፣ መዝገብ ሲጠራ አለመስማት፣ የጠበቃ መዝገብ መደራረብ፣ የአውሮፕላን በረራ መዘግየት፣ የቀጠሮ መሳሳት ወዘተ. በምክንያትነት እየቀረቡ ዳኞች ምክንያቶቹ በቂ ስለመሆን አለመሆናቸው ትርጓሜ ሰጥተዋል፡፡

የባለጉዳዮች አለመቅረብ ወሳኝ የሚሆነው በየትኛው ቀጠሮ ነው?

የተከራካሪ አለመቅረብ ጠበቅ ባለ ደንብ እንደሚመራ ተመልክተናል፡፡ ሆኖም እነዚህ ጠበቅ ያሉ ደንቦች ተፈጻሚ የሚሆኑበትን ቀነ ቀጠሮ ማየት አግባብነት ይኖረዋል፡፡ ለብዙ ዘመናት ሲሠራበት የነበረው የፍርድ ቤቶች አሠራር መዝገቡ ለመልስ በተቀጠረበት ባለጉዳዮች መቅረብ አለመቅረባቸው ታይቶ ነበር የተለያዩ ብይኖች የሚሰጡት፡፡ ቀደም ባለው አሠራር ለመልስ በተቀጠረበት ቀን ከሳሽ የቀረ እንደሆነ መዝገቡ ይዘጋል፤ ተከሳሹ ሳይቀርብ የቀረ እንደሆነ ደግሞ በሌለበት ጉዳዩ እንዲቀጥል ይታዘዛል፣ አልፎ አልፎ ደግሞ ተከሳሽ ቀርቦ አልካደም በሚል ምክንያት ከሳሽ የጠየቀውን ሁሉ እንዲያገኝ የሚወሰንበት ልማድ ነበር፡፡ ሆኖም ከሰባትና ስምንት ዓመታት በፊት በየዓውዱ በቀረቡ ጥናታው ጽሑፎችና የፌዴራል ሰበር ውሳኔዎች ይህ አሠራር ከሕጉ መንፈስ የወጣና ሕጉን በልማድ የተካ መሆኑ መግባባት ስለተደረሰበት እንዲስተካከል ተደርጓል፡፡ የነበረው ችግር ምንጭ የመሰማት (First Hearing) ሥርዓት በአግባቡ ያለመከናወኑ ነገር ነው፡፡ የቀድሞው የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ምክትል ፕሬዝዳንት አቶ መንበረ ፀሐይ ታደሰ ‹‹የኢትዮጵያ ሕግና ፍትሕ ገጽታዎች›› በሚለው መጽሐፋቸው ከባለጉዳዮች አለመቅረብ ጋር በተያያዘ የሚከወኑ ሥርዓቶችን ችግርና የሕጉን ትክክለኛ አተረጓጐም በስፋት ዳስሰዋል፡፡ እንደርሳቸው አገላለጽ፡-

‹‹ከሕጉ አቀራረፅ እንደምንገነዘበው ባለጉዳዮች ባለመቅረባቸው ስለሚወሰዱ ዕርምጃዎች የተለየ ድንጋጌ ያስቀመጠው ጉዳዩ ለመሰማት የተቀጠረበትን ቀን አስመልክቶ ነው፡፡ ድንጋጌዎቹ ጉዳዩ ለመልስ በተቀጠረበት ቀን ባለጉዳዮች ባይቀርቡ ስለሚፈጸመው ነገር የሚሉት ነገር የለም፡፡ እንደ ሕጉ አባባል ከሆነ መልስ ለመቀበል በተቀጠረበት ቀን ከሳሹ ያልቀረበ እንደሆነ የተከሳሹን መልስ በመቀበል ጉዳዩ ለመሰማት (Hearing) ይቀጠራል እንጂ መዝገቡ አይዘጋም፡፡ ለመልስ በተቀጠረበት ቀን በልዩ ሁኔታ ትዕዛዝ ካልተሰጠ በቀር በከሳሽ በኩል የሚፈጸም ክንውን የለም፡፡ ጉዳዩ ለመስማት በቀጠረበት ቀን ከሳሹ ባይቀርብ ግን ብዙ ነገር ሊስተጓጎል ስለሚችል ከከሳሹም ሆነ ከተከሳሹ ብዙ ይጠበቃል፡፡››

የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎትም በጉዳዩ ላይ ገዥ ፍርድ ሰጥቷል፡፡ የመዝገብ ቁጥር 14184፣ 15835፣ 36412፣ እና 36390 ይመለከቷል፡፡ ለዓብነት የመዝገብ ቁጥር 14184ን ብንመለከት አመልካች ጉዳዩ መልስ ለመቀበል በተቀጠረበት ዕለት በችሎት ባለመገኘታቸው ምክንያት ያቀረቡትን ክስ የፌዴራል ከፍተኛ ፍርድ ቤት በመዝጋቱና ይህንኑ ትዕዛዝ የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ጉዳዩ በይግባኝ ቀርቦለት በማጽናቱ ለሰበር አቤቱታ አቅርቦ ችሎቱ የሥር ፍርዶቹን ሽሯል፡፡ በሰጠውም ውሳኔ ክስ ያቀረበ ሰው ክሱ የሚዘጋበት ክርክሩን እንዲሰማ ቀጠሮ በተያዘበት ቀን ያልቀረበ እንደሆነ ሲሆን፣ መልስ ለመቀበል ቀጠሮ በተያዘበት ቀን ከሳሽ ባይቀርብ ፍርድ ቤቱ የተከሳሹን መልስ ተቀብሎ ጉዳዩን ለተከታዩ ክንውን ማዘጋጀት እንጂ ክሱን መዘጋት እንደማይገባ ፍርድ ሰጥቷል፡፡

ስለዚህ የሥነ ሥርዓት ሕጉን ገጸ ንባብ በትክክል ከተመለከትነው የግራ ቀኙ አለመቅረብ እጅግ አስፈላጊ የሚሆነው ክሱ በሚሰማበት ቀጠሮ ነው፡፡ መዝገቡ ለመልስ በተቀጠረበት ቀጠሮ የከሳሽም ሆነ የተከሳሽ አለመገኘት ክሱ እንዲዘጋም ጉዳዩም ተከሳሽ በሌለበት እንዲታይም የማድረግ ውጤት አይኖረውም፡፡ ክሱ የሚዘጋው ከሳሽ ክሱ ለመስማት በተቀጠረበት ቀን ሳይቀርብ ከቀረ ሲሆን፣ ተከሳሽም ጉዳዩ በሌለበት እንዲታይ የሚበየነው በመሰማት ቀን ካልቀረበ ነው፡፡ በእርግጥ የፍትሐ ብሔር ሥነ ሥርዓት ሕግ ቁጥር አንቀጽ 233 በከፊል ‹‹ተከሳሹ መከላከያውን ለፍርድ ቤቱ ሳያቀርብ የቀረ ወይም ራሱ መከላከያ ሳይዝ የቀረበ እንደሆነ ክርክር በሌለበት የሚሰማ መሆኑ በመጥሪያው ላይ ይገለጽለታል፤›› በማለት ስለሚደነግግ ተከሳሹ ለመልስ በተቀጠረበት ዕለት መልሱን ይዞ ካልቀረበ ጉዳዩ ተከሳሹ ባይኖርም እንዲሰማ ማዘዝ ከሕጉ መንፈስ እንደማይርቅ የሚገልጹ የሕግ ባለሙያዎች አሉ፡፡ አቶ መንበረ ፀሐይ ታደሰ ይህን አቋም ሲያብራሩ ለመልስ በተቀጠረበት ቀን መሰማትን እንዲጨምር ማድረግ መሠረቱ የፍትሐ ብሔር ሥነ ሥርዓት ሕግ ቁጥር 70 ሳይሆን ስለጊዜ አወሳሰንና ስለቀጠሮ የሚደነግገው የሕጉ ክፍል (ከ192-199 ያለው) እንደሆነ ይገልጻሉ፡፡ እንደርሳቸው አባባል ፍርድ ቤቱ በተሰጠው ቀነ ቀጠሮ ባለጉዳዩ የሚጠበቅበትን ያልፈጸመ እንደሆነ የሚሰጡ ትዕዛዞች በሕጉ የተቀመጡ ሲሆን፣ ድንጋጌዎቹ ፍርድ ቤቱ እንዲፈጸም ያዘዘው ነገር ሁሉ ፍርድ ቤቱ ባስቀመጠው ጊዜ ውስጥ መከናወን እንዳለበትና ፍርድ ቤቱ አሳማኝ ምክንያት ካልቀረበለት በስተቀር ተጨማሪ ጊዜ እንደማይሰጥ ይደነግጋሉ፡፡ በዚህ መነሻ አቶ መንበረ ፀሐይ ‹‹የፍትሐ ብሔር ሥነ ሥርዓት ሕግ ቁጥር 233 አባባል ከዚህ ጋር ተደምሮ ሲነበብ ለመልስ በተቀጠረበት ቀን መልሱን ካላቀረበ ፍርድ ቤቱ የጽሑፍ መልስ ከመቀበል ሌላ ተጨማሪ ቀጠሮ ሳይሰጥ ወደሚቀጥለው ደረጃ መቀጠል አለበት ወደሚለው መደምደሚያ ይወስደናል፤›› ሲሉ ለመልስ በተቀጠረበት ቀን መሰማት ሊደረግ እንደሚችል ይገልጻሉ፡፡ ሆኖም እንደርሳቸው እምነት አንድ ሰው የጽሑፍ መልስ ካላቀረበ አግባብነት የሚኖረው default proceeding መሠረተ ሐሳብ ነው፡፡

በተመሳሳይ መልኩ የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት በመዝገብ ቁጥር 15835 የፍትሐ ብሔር ሥነ ሥርዓት ሕግ ቁጥር  233ን እና 73 በመተርጎም ፍርድ ሰጥቷል፡፡ በዚህ መዝገብ ችሎቱ ተከሳሽ መልስ እንዲያቀርብ በተቀጠረበት ዕለት መልሱን ይዞ ባለመቅረቡ ስለሚከተለው ሕጋዊ ውጤት ሲመረምር ቁጥር 233 እና 73 የአማርኛ ቅጅ ለመልስ በተቀጠረበት ቀን መቅረትና ጉዳዩ እንዲሰማ በተቀጠረበት ቀን መቅረት አንድ ዓይነት ውጤት እንዳላቸው ቢገልጹም፣ የድንጋጌዎቹ የእንግሊዝኛው ቅጅ የተለየ ትርጉም እንደሚሰጡ ይገልጻል፡፡ የ70(ሀ) የእንግሊዝኛ ድንጋጌ ስለ EX-part ሲናገር የ233 ግን የሚደነግገው ስለ default proceeding ስለመሆኑ ችሎቱ ይገልጻል፡፡ በዚህ መሠረት ችሎቱ በሀተታው፡-

‹‹ሁለቱን የእንግሊዝኛ ቅጅዎች በማነጻጸር ለመገንዘብ እንደሚቻለው ለመልስ በተቀጠረ ቀን ተከሳሽ መልሱን ይዞ ባይቀርብ የሚከተለው ውጤት ለመሰማት በተቀጠረበት ቀን ባይገኝ ከሚከተለው ውጤት ጋር አንድ ዓይነት አይደለም፡፡ የ233 ድንጋጌ መልሱን ባያቀርብም የጉዳዩ መሰማት እንደሚቀጥል (default proceeding) ያሳያል፡፡ በሌላ በኩል በ70(ሀ) ሥር ያለው ድንጋጌ ጉዳዩ ለመስማት በተቀጠረበት ቀን የቀረ ተከሳሽ ጉዳዩ ክሱ በሌለበት መቀጠል (default proceeding) ብቻ ሳይሆን ከክርክሩ እንዲወጣ (Ex-part) እንዲደረግ በግልጽ ያስቀምጣል፡፡ ይህም በአማርኛ ቅጅ ላይ ያለው አገላለጽ በእንግሊዝኛው ላይ ያለውን ሐሳብ በትክክል አለማስተላለፉን ያመለክታል፡፡ የተከሰተው የትርጉም ልዩነት ከአጠቃላይ የሕጉ ዓላማ እንዲሁም ተከሳሽ በቀረበበት ክስ የመደመጥ መብትን ይበልጥ ሊያስከብር በሚችል ሁኔታ መተርጎም በበለጠ የፍትሕ አስተዳደርን ዓላማ በበለጠ ስለሚያሳካ የእንግሊዝኛውን ቅጅ መከተሉን መርጠናል በሚል››

ተከሳሽ መልስ ለመቀበል በተቀጠረበት ቀን ካልቀረበ ጉዳዩ በሌለበት እንዲቀጥል (Ex-part) ትዕዛዝ ሊሰጥ እንደማይገባ አሳማኝ ፍርድ ሰጥቷል፡፡ ሰበር ሰሚ ችሎቱ በሌላ ጉዳይ በሰበር መዝገብ ቁጥር 36380 መልስ ለመቀበል በተቀጠረበት ቀጠሮ፤ ክርክሩን ለመስማት ሊከተል ከሚችለው ሥርዓት አንዱን ለይቶ መከተል ሲገባው በአንድ ጊዜ ሊፈጸሙ የማይችሉትን ሥርዓቶች (መልስ መቀበልና መሰማት) መቀላቀል ተገቢ አለመሆኑን ገልጾ የሥር ፍርድ ቤትን ውሳኔ ሽሯል፡፡ በአጠቃላይ መዝገብ መልስ ለመቀበል በተቀጠረበት ቀጠሮ ተከሳሽ ካልቀረበ ጉዳዩን ክስ ለመስማት ቀጠሮ ይይዛል እንጂ ተከሳሽ በሌለበት ክሱ እንዲቀጥል ማድረግ ተገቢ አይሆንም፡፡

አዘጋጁ፡- ጸሐፊውን በኢሜይል አድራሻቸው getukow [at] gmail.com ማግኘት ይቻላል፡፡